Od kilkunastu lat pojawiają się informacje, że podczas II wojny światowej w pałacu w Sartowicach funkcjonował ośrodek nazistowskiej organizacji Lebensborn, związanej z SS.
Informacja ta znalazła się m.in. w książce Adama Stenzla „Pałace i dwory okolic Grudziądza” z 2008 roku, a następnie w publikacji prof. Włodzimierza Jastrzębskiego „Kujawsko-pomorskie pałace i dwory oraz ich dawni mieszkańcy. Stan badań i postulaty badawcze” z 2014 roku.
Do tematu powróciła również dziennikarka Żaneta Walentyn w reportażu „Tajemne źródło – źródło zła”, wyemitowanym 12 lutego 2023 roku na antenie Polskiego Radia PiK.
Czy jednak rzeczywiście w Sartowicach działał Lebensborn? Odnaleziony artykuł niemieckiej gazety z marca 1944 roku rzuca nowe światło na wojenną historię pałacu i pozwala zweryfikować powtarzane przez lata informacje.
Historia pewnej fotografii
Początek tej historii sięga kwietnia 1991 roku, kiedy do Sartowic przyjechała Niemka imieniem Sabine. Towarzyszył jej znajomy Polak, który pełnił rolę tłumacza. Kobieta chciała zobaczyć pałac, w którym urodziła się w lipcu 1944 roku. Na miejscu spotkała się z zastępcą dyrektora PGR w Rulewie, do którego należał wówczas również zakład rolny w Sartowicach.
Podczas rozmowy opowiedziała, że jej matka wraz z innymi ciężarnymi kobietami została ewakuowana z Berlina do Sartowic w obawie przed alianckimi bombardowaniami. W miejscowym pałacu urządzono dom porodowy, w którym w lipcu 1944 roku przyszła na świat Sabine.
Po wizycie w Sartowicach kobieta przesłała swojemu rozmówcy list. Podziękowała w nim za życzliwe przyjęcie i możliwość obejrzenia miejsca swoich narodzin. Potwierdziła również, że w 1944 roku w pałacu funkcjonował dom porodowy (Entbindungsheim). Wraz z listem przesłała dwie fotografie. Pierwsza przedstawiała pałac, natomiast na drugiej uwieczniono grupę młodych kobiet z niemowlętami, pozujących na schodach budynku.


Fotografia trafiła później do Adama Stenzla, który wykorzystał ją w swojej książce „Pałace i dwory okolic Grudziądza”. Historia sartowickiego domu porodowego pojawiła się następnie w opracowaniu prof. Włodzimierza Jastrzębskiego. W obu publikacjach placówkę określono mianem ośrodka Lebensborn.
Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie autorzy dokonali takiego utożsamienia. W zachowanym liście Sabine nie ma żadnej wzmianki o Lebensbornie. Również fotografia przedstawiająca kobiety z niemowlętami nie pozwala ustalić, jaka organizacja prowadziła dom porodowy.
Co naprawdę funkcjonowało w Sartowicach?
Odpowiedzi dostarcza artykuł zatytułowany Entbindungsheim für Umquartierte („Dom porodowy dla ewakuowanych”), opublikowany 8 marca 1944 roku w niemieckiej gazecie „Hamburger Fremdenblatt”. Tekst opisuje dom porodowy działający w pałacu w Sartowicach, występującym w artykule pod niemiecką nazwą Schloß Sarten. Z artykułu wynika, że placówkę zorganizowała Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (NSV), czyli nazistowska organizacja opieki społecznej, zajmująca się m.in. pomocą matkom, dzieciom oraz ludności ewakuowanej z bombardowanych miast.

NSV była odrębną instytucją od Lebensbornu, organizacji SS utworzonej z inicjatywy Heinricha Himmlera, której działalność służyła realizacji nazistowskiej polityki rasowej i wspieraniu narodzin dzieci uznawanych za „rasowo wartościowe”.
Jedna z najciekawszych informacji zawartych w artykule dotyczy właściciela Sartowic. Według niemieckiej gazety to sam hrabia Ulrich-Wilhelm von Schwerin von Schwanenfeld udostępnił pałac na potrzeby domu porodowego. Autor wspomniał również, że właściciel zadbał o wyposażenie pomieszczeń mieszkalnych i wypoczynkowych.
Placówka dysponowała 34 łóżkami, które w chwili publikacji artykułu były zajęte przez kobiety ewakuowane z Hamburga i Berlina. Kierowniczką domu była siostra NSV imieniem Edith. W pałacu mieszkały również położna, pielęgniarka niemowlęca, pomoc położnicza, osoba pełniąca nocne dyżury, kucharka oraz dwie uczennice przygotowujące się do pracy w NSV.
Opiekę medyczną zapewniał lekarz ze Świecia, pozostający do dyspozycji placówki zarówno w dzień, jak i w nocy. Trzy razy dziennie otrzymywał telefoniczne informacje o stanie zdrowia pacjentek. Kobiety przyjmowano na kilka tygodni przed przewidywanym porodem, a po zakończeniu pierwszego okresu połogu wypisywano z domu porodowego.

Artykuł potwierdza więc zasadniczą część historii opowiedzianej w 1991 roku przez Sabine. W pałacu rzeczywiście przebywały ciężarne kobiety ewakuowane z Berlina, a także z Hamburga. Nie był to zresztą odosobniony przypadek. Podczas wojny władze niemieckie organizowały ewakuację mieszkańców dużych miast zagrożonych alianckimi nalotami. Po niszczycielskich bombardowaniach Hamburga latem 1943 roku część ludności skierowano na tereny okupowanej Polski, w tym do Okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie.
Potwierdza to kolejny artykuł „Hamburger Fremdenblatt”, opublikowany 31 sierpnia 1943 roku pod tytułem Im Auffanggebiet Danzig-Westpreußen. Jego autor opisywał organizację przyjmowania ewakuowanych mieszkańców Hamburga. Wspomniał między innymi o hamburskim urzędniku, który tymczasowo wykonywał swoje obowiązki w budynku starostwa powiatowego w Świeciu.
Wynika z tego, że już w 1943 roku powiat świecki uczestniczył w zorganizowanej akcji przyjmowania niemieckiej ludności ewakuowanej z miast zagrożonych bombardowaniami.
Tragiczne losy właściciela pałacu
Historia sartowickiego domu porodowego wiąże się również z tragicznymi losami właściciela majątku, hrabiego Ulricha-Wilhelma von Schwerina von Schwanenfelda. Hrabia należał do niemieckiego ruchu oporu przeciwko Hitlerowi i był jednym z uczestników spisku, którego kulminacją stał się nieudany zamach z 20 lipca 1944 roku.
Po zamachu Schwerin został aresztowany, a 21 sierpnia 1944 roku Trybunał Ludowy skazał go na śmierć. Wyrok wykonano 8 września 1944 roku w więzieniu Berlin-Plötzensee. Represje dotknęły również jego rodzinę. Władze nazistowskie skonfiskowały majątek hrabiego, w tym posiadłość w Sartowicach.
W dotychczasowych publikacjach pojawiała się informacja, że dopiero po egzekucji Schwerina i konfiskacie jego majątku pałac przekształcono w dom porodowy Lebensbornu.

Tymczasem odnaleziony artykuł dowodzi, że dom porodowy działał w Sartowicach już 8 marca 1944 roku, a więc ponad cztery miesiące przed zamachem na Hitlera i pół roku przed egzekucją hrabiego. Co więcej, według ówczesnej gazety to właśnie Schwerin udostępnił budynek na potrzeby placówki. Powstania domu porodowego nie można zatem wiązać z późniejszą konfiskatą majątku. Placówka funkcjonowała bowiem na długo przed aresztowaniem i śmiercią właściciela Sartowic.
Lebensborn w Sartowicach – prawda czy mit?
Zachowany list Sabine, fotografie oraz odnaleziony artykuł niemieckiej gazety pozwalają dziś dokładniej odtworzyć wojenną historię sartowickiego pałacu.
W marcu 1944 roku działał w nim dom porodowy zorganizowany przez NSV dla kobiet ewakuowanych z Berlina i Hamburga, a nie placówka Lebensbornu, jak podawano w regionalnych publikacjach.
Dotychczas nie odnaleziono dokumentów potwierdzających, aby sartowicki dom porodowy należał do sieci placówek Lebensborn. Nie ustalono też, czy po konfiskacie majątku we wrześniu 1944 roku zmienił się sposób zarządzania placówką. Dostępne źródła nie dają jednak podstaw do przypisywania jej tej organizacji.
Odnaleziony artykuł z marca 1944 roku, w połączeniu z historią Sabine, która po latach odwiedziła miejsce swoich narodzin, pozwala lepiej poznać wojenne losy pałacu w Sartowicach i wyjaśnić, w jakich okolicznościach funkcjonował tam dom porodowy. Choć nie wszystkie szczegóły jego działalności są jeszcze znane, oba te świadectwa wzajemnie się uzupełniają, przybliżając nam kolejny fragment historii tego miejsca.
Źródła
- „Hamburger Fremdenblatt”, 8 marca 1944 r., Entbindungsheim für Umquartierte.
- K. H. Fuhlendorf, Im Auffanggebiet Danzig-Westpreußen, „Hamburger Fremdenblatt”, 31 sierpnia 1943 r.
- List Sabine J. z 25 kwietnia 1991 roku oraz relacja dotycząca jej wizyty w Sartowicach.
- A. Stenzel, Pałace i dwory okolic Grudziądza, 2008.
- W. Jastrzębski, Kujawsko-pomorskie pałace i dwory oraz ich dawni mieszkańcy. Stan badań i postulaty badawcze, 2014.
- Ż. Walentyn, Tajemne źródło – źródło zła, Polskie Radio PiK, 12 lutego 2023 r.
- Gedenkstätte Deutscher Widerstand, biogram Ulricha-Wilhelma von Schwerina von Schwanenfelda.

